Hayvanlar Kendini Nasıl İlaçlar? Doğada Doz ve Bitki Seçimi

Hasta ya da rahatsız bir hayvanın, normalde yemediği bir bitkiyi araması uzun süre tesadüf sayıldı. Bugün elimizde, birçok türün belirli durumlarda belirli bitkileri seçtiğine dair çok sayıda gözlem var. Bu davranışa doğadaki kendi kendine ilaçlanma deniyor. Hayvanlar kimya bilmiyor; ama deneyimle, taklitle ve bazen doğrudan içgüdüyle işe yarayan bitkiyi bulabiliyorlar. İlginç olan, bu bitkilerin çoğunun besin değeri düşük, hatta yüksek dozda zararlı olması.

Besin değil, etki için yenen bitkiler

Kendi kendine ilaçlanma davranışının en belirgin işareti şudur: tüketilen bitki besleyici değildir, tadı genellikle kötüdür ve normal koşullarda tercih edilmez. Hayvan onu yalnızca belirli bir durumda arar.

Bu ayrım önemlidir. Bir hayvanın acı bir yaprağı yemesi, açlıktan da olabilir. Davranışın ilaç niteliği taşıdığını söyleyebilmek için, tüketimin belirli bir rahatsızlıkla eşleşmesi ve sonrasında durumun düzelmesi gerekir.

Yutulan sert yapraklar

Bazı büyük maymun türlerinde, tüylü ve sert yapraklar çiğnenmeden bütün hâlde yutulur. Bu yapraklar sindirilmez; bağırsaktan olduğu gibi geçer.

Yapraklar geçerken yüzeylerindeki sert tüylerle bağırsak duvarındaki asalakları sıyırır ve dışarı taşır. Davranışın parazit yükünün arttığı dönemlerde yoğunlaştığı gözlenmiştir. Yani etki kimyasal değil, tamamen mekaniktir; bir tür fırçalama işlemi gibi çalışır.

Acı özler ve bağırsak temizliği

Bazı türlerde ise gerçekten kimyasal etki söz konusudur. Belirli bitkilerin acı özsuyu, sindirim sistemini hızlandırır ve asalakların atılmasını kolaylaştırır.

Bu bitkiler yüksek miktarda tüketildiğinde zararlıdır; hayvanlar genellikle küçük miktarla yetinir. Doğru dozda yararlı, fazlasında zehirli olması, bu davranışın neden yalnızca belirli dönemlerde görüldüğünü açıklıyor.

Doğal olan her zaman güvenli değil

Bu örneklerin ortak dersi, "doğal" ile "zararsız" arasındaki farktır. Aynı bitki, dozuna ve kullanıldığı duruma göre yararlı da olabilir zehirli de.

Aynı ayrım evde hazırlanan karışımlar için de geçerli; bazıları gerçekten işe yararken bazıları yüzeye ya da sağlığa zarar verebiliyor. Hangisinin ne yaptığını görmek isteyenler doğal temizlik karışımları değerlendirmesine bakabilir. Doğada da mesele malzemenin kaynağı değil, dozu ve yerinde kullanımı.

Yuvaya taşınan aromatik bitkiler

Bazı kuşlar yuva malzemesine belirli kokulu bitkiler ekler ve bunları kuluçka boyunca tazeler. Bu bitkilerin, yuvada çoğalan parazitleri ve mikroorganizmaları baskıladığı düşünülüyor.

Benzer bir davranış, bazı memelilerin yuva döşemesinde de görülür. Seçilen bitkiler rastgele değildir; aynı bölgede bulunan onlarca tür arasından birkaçı tercih edilir. Bu seçicilik, davranışın basit bir malzeme toplama işi olmadığını gösteriyor.

Toprak yemek

Birçok tür, belirli bölgelerdeki killi toprağı düzenli olarak tüketir. Bu davranış kuşlardan büyük memelilere kadar geniş bir grupta görülür.

En yaygın açıklama, kil parçacıklarının besindeki zararlı bileşiklere bağlanarak onları etkisiz hâle getirmesidir. Zehirli tohum ve yaprak tüketen türlerde bu davranışın daha sık görülmesi, açıklamayı destekliyor. İkinci bir açıklama, eksik minerallerin bu yolla alınmasıdır. İki neden birlikte de geçerli olabilir.

Vücuda sürülen maddeler

Bazı hayvanlar bitkileri yemek yerine tüylerine ve derilerine sürer. Kokulu yaprakları ezip vücuda yayma davranışı, dış parazitlere karşı bir önlem olarak yorumlanır.

Aynı amaçla kokulu meyve kabuklarının kullanıldığı da gözlenmiştir. Bu, bir maddenin sindirilmeden, yalnızca yüzeyde kullanılması anlamına gelir. Doğadaki en basit dış kullanım örneklerinden biridir.

Nasıl öğreniliyor?

Bu davranışların bir kısmı doğuştan gelen bir eğilime dayanıyor olabilir; kötü hissedildiğinde belirli tatlara yönelmek gibi. Bir kısmı ise açıkça öğreniliyor.

Genç bireylerin, yetişkinlerin tükettiği bitkileri izleyerek denediği kaydedilmiştir. Aynı türün farklı bölgelerdeki gruplarının farklı bitkiler kullanması da öğrenmeye işaret eder. Bilgi, kaynağın kendisiyle birlikte gruptan gruba aktarılır.

Evcil hayvanlarda ot yeme

Kedi ve köpeklerin ot yemesi sık sorulan konulardan biridir. Bu davranış tek bir nedenle açıklanmaz; kimi zaman midede rahatsızlık, kimi zaman lif ihtiyacı, kimi zaman da basit bir alışkanlık söz konusudur.

Önemli olan, evde bulunan bitkilerin bir kısmının zehirli olmasıdır. Hayvanın doğada güvenli bitki seçebilmesi, saksıdaki her bitkiyi ayırt edebileceği anlamına gelmez. Sık ot yeme ve ardından tekrarlayan kusma, alışkanlık değil belirti olarak değerlendirilmelidir.

Dozun belirlediği sınır

Doğadaki kendi kendine ilaçlanma örnekleri, işe yarayan çözümlerin çoğunlukla dar bir aralıkta çalıştığını gösteriyor. Aynı bitki az miktarda yardımcı, fazlasında zararlı olabiliyor. Hayvanlar bu aralığı deneyimle ve taklitle buluyor; bulamadıklarında ise doğal olan şey onları korumuyor.